Bank Konvensional: antara Halal dan Haram (2): Ali Jumah dan Bin Baz
Bank Konvensional: antara Halal dan Haram (2): Ali Jumah dan Bin Baz
Daftar Isi
- Bank Konvensional (1): Shauqi Allam dan Jad al-Haq
- Bank Konvensional (2): Ali Jumah dan Bin Baz
- Hukum Bank Konvensional: Pandangan Ulama Indo dan Luar
- Hukum Bekerja di Bank Konvensional menurut Yusuf Qardhawi
حكم التعاملات البنكية لم يعرف كلمة نهائية الإمام شلتوت وطنطاوى وعلى جمعة
أباحوها.. وأبوزهرة وجاد الحق وابن باز حرموها
كتب - بلال رمضان
تباينت
آراء علماء الأزهر حول فتاوى إباحة وتحريم أخذ الفوائد على الأموال المستثمرة فى
البنوك، وحتى يومنا هذا لا يزال هناك جدل فقهى حولها، فلم تعرف الشريعة الإسلامية
رأيا نهائيا، فقد أصدر مجمع البحوث الإسلامية فتواه الشهيرة التى أباحت التعامل
مع البنوك وأخذ الفوائد من أرباحها، وقد صدرت الفتوى موقعة من الشيخ محمود شلتوت
«1893/1963م» وأحد أهم شيوخ الأزهر، وقد أفتى بجواز التعامل مع المصارف المالية
وأخذ القروض منها، مؤكدا أن هذا الأمر لا يدخل فى باب الربا الذى كان يحصل عليه
المرابى أضعافا مضاعفة، لأن المال المودع فى الصندوق ليس ديناً ولم يقترضه منه
صندوق التوفير، وإنما تقدم صاحب المال إلى صندوق التوفير بنفسه طائعاً مختاراً
ملتمساً قبول إيداع ماله عنده، وهو يعرف أن مصلحة التوفير تستغل الأموال المودعة
لديها فى مشروعات تجارية تحقق فيها ربحاً وهى تعطيه الفوائد من خلال تلك الأرباح،
وإمداد المصلحة الحكومية بزيادة رأس مالها ليتسع نطاق معاملاتها وتكثر أرباحها
فينتفع العمال والموظفون وتتسع مجالات العمل وينتفع الجميع بفوائض الأرباح، وكان
الشيخ محمد أبوزهرة «1390هـ 1970» على خلاف بينه وبين علماء المسلمين إلى حد
المعاركة الفكرية الكبيرة، حيث أفتى بأن الربا زيادة الدين فى نظير الأجل وأن ربا
المصارف هو ربا القرآن وهو حرام ولا شك فيه، وأن تحريم الربا يشمل الاستثمارى
والاستهلاكى، وهو ما اختلف فيه مع الإمام محمود شلتوت بسبب فتواه التى أجازت
التعامل مع البنوك، والإمام السورى الكبير مصطفى الزرقا بسبب فتواه التى أباح
فيها التأمين على الحياة هو وكثير من علماء المسلمين.
ويقول الشيخ جاد
الحق على جاد الحق شيخ الأزهر الراحل: إن الاستثمار بإيداع الأموال فى البنوك
بفائدة محددة مقدما أو بشراء شهادات الاستثمار ذات الفائدة المحددة مقدما قرض
بفائدة، وبهذا الوصف تكون الفائدة من ربا الزيادة المحرم شرعا، أما الاستثمار دون
تحديد فائدة مقدما بل يبقى خاضعا لواقع الربح والخسارة كل عام فهو جائز شرعا،
لأنه يدخل فى نطاق عقد المضاربة الشرعية، والربح والاستثمار بهذا الطريق حلال،
موضحًا أن العائد من الاستثمار بالطريق الأول حرام، باعتبار أن فائدة الشهادات
محددة مقدما فهى من ربا الزيادة، وبالطريق الآخر حلال، باعتبار أن الربح غير محدد
بل يتبع الواقع من ربح وخسارة، ويتعين على المسلم أن يتخلص من الفائدة المحرمة
بالتصدق بها ولا تجب عليها زكاة.
أما الشيخ محمد سيد طنطاوى شيخ
الأزهر الراحل فقد أفتى بأن فوائد البنوك والمصارف المالية المحددة مسبقًا مباحة
شرعًا ولا تعد من الربا المحرم وإنما تعد ضمانًا بصورة أفضل لأموال المودعين فى
تعاملاتهم مع البنوك المختلفة، كما قال إن التعامل مع البنوك من الأمور التى لم
تكن موجودة فى عهد الرسول صلى الله عليه وسلم أو الصحابة رضوان الله عليهم
والخلفاء الراشدين، ولذلك فهى من الأمور التى فرضتها تطورات العصر.
أما
الإمام الوهابى الشيخ عبدالعزيز بن باز والذى يعد المرجع الدينى لكل شيوخ
الوهابية فى مصر، فكان له رأى فى فتوى «طنطاوى» فى الحكم الشرعى فى المعاملات
الربوية فى البنوك، حيث قال إن القول بحل ما تتعامل به البنوك من أنواع الربا،
فيه تحليل لما حرمه الله تعالى؛ مستندًا على العديد من الآيات القرآنية والأحاديث
النبوية الشريفة، ومنها ما جاء فى صحيح مسلم عن جابر رضى الله عنه قال: لعن رسول
الله صلى الله عليه وسلم آكل الربا، وموكله، وكاتبه، وشاهديه.
ويتفق
مع «طنطاوى» فى رأيه الشيخ على جمعة مفتى الديار المصرية السابق، حيث استند فى
ذلك على أن غطاء العملات لم يصبح كالسابق بالذهب والفضة، وأنه مع فتوى مجمع
البحوث الإسلامية بالأزهر، التى تجيز تحديد قيمة الأرباح مقدماً على الأموال
المستثمرة فى البنوك أصبحت الفائدة حلالا.
المصدر
Hukum Transaksi Perbankan Belum Mencapai Kata Final: Imam Shaltut, Tantawi, dan Ali Gomaa Membolehkan; Abu Zahrah, Jadul Haq, dan Bin Baz Mengharamkan
Ditulis oleh: Bilal Ramadan
Pandangan para ulama Al-Azhar
bervariasi mengenai fatwa boleh atau haramnya mengambil bunga atas uang yang
diinvestasikan di bank. Hingga hari ini, perdebatan fikih mengenai hal
tersebut masih berlanjut; syariat Islam belum menetapkan satu suara final
terkait masalah ini.
Kelompok yang Memperbolehkan
Syaikh Mahmoud Shaltut (1893–1963 M): Salah satu Syaikh Al-Azhar
terpenting yang mengeluarkan fatwa masyhur melalui Lembaga Riset Islam. Beliau
menegaskan bahwa bunga bank tidak termasuk riba yang berlipat ganda.
Alasannya, uang di bank bukan sekadar "utang" yang diminta bank, melainkan
nasabah sendiri yang datang secara sukarela untuk menitipkan uangnya agar
dikelola dalam proyek perdagangan. Keuntungan yang diberikan bank adalah bagi
hasil dari laba tersebut yang berguna untuk memperluas lapangan kerja dan
kemaslahatan umum.
Syaikh Muhammad Sayyid Tantawi: Mantan Syaikh Al-Azhar ini berpendapat bahwa bunga bank yang ditentukan di awal (mubaha) secara syariat bukanlah riba. Beliau memandangnya sebagai penjaminan hak nasabah yang lebih baik. Beliau menekankan bahwa perbankan adalah produk perkembangan zaman yang tidak ada pada masa Nabi ﷺ atau Khulafaur Rasyidin.
Syaikh Ali Gomaa: Mantan Mufti Mesir ini sependapat dengan Tantawi.
Argumen tambahannya adalah karena nilai tukar mata uang saat ini tidak lagi
didasarkan pada emas dan perak (seperti zaman dulu), sehingga penentuan
keuntungan di awal atas investasi di bank hukumnya halal.
Kelompok yang Mengharamkan
Syaikh Muhammad Abu Zahrah (wafat 1970 M): Beliau terlibat dalam
debat intelektual besar dengan ulama lainnya. Beliau berpendapat bahwa riba
adalah tambahan atas utang karena penangguhan waktu. Baginya, riba bank adalah
riba yang disebutkan dalam Al-Qur'an dan hukumnya haram tanpa ragu, baik untuk
tujuan investasi maupun konsumsi.
Syaikh Jadul Haq Ali Jadul Haq: Mantan Syaikh Al-Azhar ini menyatakan bahwa investasi dengan bunga yang ditentukan di awal (termasuk sertifikat investasi bunga tetap) adalah pinjaman dengan bunga, yang masuk kategori Riba al-Ziyadah (riba tambahan) yang haram. Investasi yang halal menurutnya adalah yang tidak menentukan bunga di awal, melainkan mengikuti realita untung-rugi (akad Mudharabah). Beliau menyarankan agar muslim membersihkan diri dari bunga haram tersebut dengan menyedekahkannya.
Syaikh Abdul Aziz bin Baz: Ulama besar Arab Saudi yang menjadi rujukan
kaum Wahabi. Beliau menentang keras fatwa Tantawi dan menyatakan bahwa
menghalalkan bunga bank berarti menghalalkan apa yang diharamkan Allah. Beliau
bersandar pada teks Al-Qur'an dan Hadis, termasuk hadis riwayat Muslim bahwa
Rasulullah ﷺ melaknat pemakan riba, pemberinya, pencatatnya, dan dua
saksinya.
Perbedaan Paradigma Berpikir
Pesan Penting:
Perbedaan ini
menunjukkan bahwa masalah perbankan adalah wilayah Ijtihadiyyah (wilayah
pemikiran hukum) yang dipengaruhi oleh cara ulama memandang realita ekonomi
modern dibandingkan dengan teks klasik.
Apakah Anda ingin saya
menjelaskan lebih dalam mengenai konsep Akad Mudharabah yang disebut oleh
Syaikh Jadul Haq sebagai alternatif yang halal?
